Blog Świąteczne zwyczaje

Posted

Grudzień ziemię grudzi i izby studzi. Nasz zimowy miesiąc to moment podsumowań, zestawień, tabel i zimowych porządków. Chwila na ciepłą herbatę pod kocem i książkę. Czas kupowania prezentów, pieczenia pierników – przygotowań do świąt. Dla roślin czas zimowego spoczynku, a dla zwierząt – hibernacji lub poszukiwań pożywienia. Miesiąc ten jest owiany wieloma legendami i przesądami. W dzisiejszym wpisie pomówimy o kilku z nich, związanych ze świętami Bożego Narodzenia.

Jednym z wierzeń, związanym z nocą wigilijną, jest przeświadczenie o tym, że o północy zwierzęta mówią ludzkim głosem. Niejedna osoba czekała cierpliwie do 24.00 w nadziei, że porozmawia ze swoim pupilem. I żadne słowo nie padło. Na szczęście odrobina uwagi w życiu codziennym pozwoli dostrzec, że zwierzęta szukają dróg porozumienia z ludźmi. Większość właścicieli doskonale rozumie swojego czworonoga, jego nastroje, uczucie i stan zdrowia. Opiekunowie koni wiedzą, w jakim nastoju jest koń, przykładowo zaniepokojony będzie strzygł uszami (szybko nimi poruszał), a nieprzychylnie nastawiony odchyli uszy do tyłu. Ale to nie jedyne sposoby komunikacji. Wśród ptaków istnieją te, które potrafią naśladować ludzką mowę i powtarzać słowa. To zjawisko nazywa się mimetyzmem akustycznym, czyli innymi słowy naśladownictwem dźwięków. W gromadzie ptaków jest kilka grup uzdolnionych pod tym względem. Są to szczególnie z rodziny papugowanych: papuga szara (żako) – jedne z najinteligentniejszych ptaków, oprócz naśladowania dźwięków, a nawet całych zdań i wyrażeń, jak witanie domowników przy powrocie do domu, żako odróżnia kolory oraz kształty, może je prawidłowo odróżnić i nazwać; papuga amazonka naśladuje dźwięki, ale również przy odrobinie uwagi i poświęconego jej czasu nauczy się śpiewać piosenki; i ostatnia, popularna kakadu z pięknym upierzeniem, te papugi szybko się uczą słów, ale również ruchów, w ten sposób robiąc istne przedstawienia. Dobrze traktowane i szkolone kakadu może samodzielnie prosić o jedzenie, kiedy odczuje głód, lub o wodę. Innym zwierzęciem obdarzonym talentem naśladowania mowy jest gwarek. Ten ptak z rodziny szpakowatych zamieszkuje Azję i łatwo uczy się powtarzania słów, dźwięków. Co ciekawe ptaki te potrafią śpiewać piosenki z partnerem na dwa głosy. Mieszkająca w wielu domach papużka falista może nauczyć się i powtórzyć do 150 słów. Ważnym odkryciem były badania pokazujące, że nauka śpiewu ptaków i nauka języka ludzkiego mają wiele podobieństw behawioralnych i neurologicznych. Ptaki śpiewu, podobnie jak małe dzieci mowy, uczą się od swoich rodziców. Słuchając treli ojców, pisklęta zapamiętują je i powtarzają. Stąd łatwiej słów w naszym języku uczą się ptaki karmione od początku przez człowieka, a pozbawione wzorca akustycznego rodziców. Niestety ssaki mają inaczej niż my zbudowany i nie tak skomplikowany aparat głosowy, stąd mowy typowo ludzkiej od nich nie usłyszymy. Za to mowa ciała to próba nawiązania kontaktu między sobą, ale również z ludźmi. Doskonałym przykładem po temu są szympansy, które za pomocą gestów i mimiki twarzy porozumiewają się z członkami stada, ale również ze swoimi opiekunami w zoo.

Dawniej gospodarze wybierali się w nocy z 24 na 25 grudnia do budynków, chcąc usłyszeć, co mają do powiedzenia mieszkające tam krowy, owce, czy konie. Ta ciekawa tradycja powstała w celu podziękowania zwierzętom gospodarskim za ich ciężką pracę i codzienną pomoc. Konie, krowy i owce po wigilijnej wieczerzy mogli liczyć na resztki ze stołu oraz wyjątkowy dodatek do nich – pokruszony opłatek. Dawniej taki opłatek był barwiony na kolory przypisane do gatunku zwierząt. I tak konie otrzymywały czerwony, bowiem wierzono, że chronić je będzie od chorób. Opłatek żółty wędrował do krów, w nadziei że ochroni nie tylko je, ale również ich mleko przed zepsuciem się. Zwyczaj ten opisał Władysław Reymont w „Chłopach”: „Witek, zapal latarkę, do krów pójdziemy. W tę noc Narodzenia i każde bydlątko rozumie człowieczą mowę, i przemówić jest zdolne, że to między niemi Pan się narodził. Kto ino bezgrzeszny zagadnie - ludzkim głosem odpowiedzą; równe są dzisiaj ludziom i społecznie z niemi czujące, więc i opłatkiem trza się z niemi podzielić... (…) Jagna połamała opłatek na pięć części i przychylając się nad każdą krową, czyniła krzyż święty między rogami, a wtykała po kawałku w gębule, na szerokie, ostre ozory.” Obecnie tradycja dzielenia się ze zwierzętami opłatkiem jest rzadsza. Niekiedy w różnych rejonach Polski zwierzęta obdarowuje się różnymi produktami spożywczymi, aby dobrze wykonywały swoją pomoc dla człowieka.

Kolejnym ciekawą tradycją jest wieszanie w domach gałązki jemioły. Od starożytności wiązało się to z uznawaniem jemioły za dar bogów i posiadanymi przez nią właściwościami magicznymi, które chroniły dom przed złymi mocami. Zbierana była w dniu przesilenia zimowego i uważano, że leczy niemal wszystkie choroby. Częściowo jemiołę z naszych domów wyparła choinka. Jednak nadal lubimy, kiedy zdobi ramy drzwi, a niekiedy dzięki swojemu czarowi, pomoże „złowić” buziaka od pięknej dziewczyny. Jemioła, czyli półpasożyt, porasta wiele gatunków drzew Europy, Azji i Afryki. W naszej rodzimej florze występuje jemioła pospolita Viscum album. Ta roślina za pomocą ssawek pobiera wodę i sole mineralne z drzew – żywicieli. Natomiast sama przeprowadza fotosyntezę, stąd jest jej zielony kolor. Od wieków jemioła jest uznawana za roślinę leczniczą. Dzięki obecnym w jej pędach i liściach licznym związkom chemicznym, jak flawonoidy, kwasy organiczne czy aminy. Konkretnie wyciąg z pędów i liści stosowany jest w celu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi, uspokojenia akcji serca oraz poprawy apetytu, a napar z jemioły wspomaga w zaburzeniach snu. Utrzymujące się przez całą zimę białe, okrągłe nibyjagody dodają jej dodatkowego uroku i czynią idealną ozdobą domowych nadproży.

Mówiące ludzkim głosem zwierzęta i jemioła to jedne z wielu obyczajów, tworzących niezwykłą atmosferę i bogatą symbolikę świąt Bożego Narodzenia. Wszystkie zaś one podkreślają swego rodzaju cudowność tego czasu.

 

 

Bibliografia:

https://naukawpolsce.pap.pl

Dröscher V.B. (2018). Reguła przetrwania. Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Reymont W. S. (2002). Chłopi. Tom II. Wydawnictwo Greg

http://knk.uwb.edu.pl